Accijns op tabak, verslaving blijft (NRC)

Begin april heeft de overheid de accijns op tabak verhoogd. Een pakje sigaretten kost voortaan 11 euro en shag 24 euro. Met dit beleid mikt het kabinet op een rookvrije generatie in 2040. Concreet betekent dit, dat geen enkel kind meer rookt en dat minder dan 5% van de volwassenen rookt.  

De maatregel wordt goedkeurend ontvangen. In het programma  ‘Van Roosmalen & Groenteman’ wordt er luid voor geklapt voor het nieuwtje. En de Hartstichting, KWF Kankerbestrijding en het Longfonds zijn blij met de maatregel. KWF Kankerbestrijding streeft bijvoorbeeld naar “jaarlijkse en wezenlijke verhogingen van de prijs voor tabaksproducten” (KWF, 2023). 

Maar is de overheid echt uit op een rookvrije generatie? Of spelen andere belangen zoals belastinggeld innen ook een rol? Zijn er niet alternatieve maatregelen die weliswaar minder geld opleveren maar wel effectiever zijn?  En is het extra belasten van rokers niet discriminerend? 

Schijnheilig
De belasting op tabak is verhoogd met het argument dat dit bijdraagt aan een rookvrije wereld. Hoewel ik dit een goed streven vind, is dit een ineffectieve manier om dat te bereiken.

Het is hoogst onwaarschijnlijk dat mensen die verslaafd zijn hun gedrag gaan aanpassen door een prijsverhoging. Het hele punt van een verslaving is dat je, koste wat het kost, wil blijven consumeren. Zelfs als je daar je hele leven mee overhoop gooit. Denk bijvoorbeeld aan Johan Cruijff die, ondanks negatieve effecten op zijn leven en werk, lang bleef roken.

De overheid en economen weten dit allang. In de economie bestaat er zelfs een term voor dit fenomeen: een lage prijselasticiteit. De prijselasticiteit geeft aan in hoeverre een verandering in de prijs van een product invloed heeft op de vraag naar dat product. 

Producten met een lage prijselasticiteit zullen dus blijven worden gekocht ongeacht grote veranderingen in de prijs. Het klassieke voorbeeld van dit soort producten? U raadt het al, verslavende middelen.

 
De prijs van verslavende middelen is dus inelastisch, en daarom niet geschikt om gedragsverandering mee te stimuleren. Waarom kiest de overheid dan toch voor deze maatregel, als kopers niet noemenswaardig zullen stoppen met kopen? Het lijkt alsof er, naast het nobele doel van een rookvrije generatie, een veel minder nobel doel meespeeld: centen binnenharken. 

Tegenstrijdige belangen
De overheid heeft twee belangen bij deze maatregel. Het creëren van een rookvrije wereld en het innen van belastinggeld. Maar deze twee belangen zijn tegenstrijdig. Geld binnenhalen gaat niet samen met roken de wereld uitwerken. Als iedereen stopt met roken, zijn er namelijk geen belastinginkomsten meer. Zolang deze belangen naast elkaar bestaan heeft de overheid er dus geen baat bij om roken helemaal te laten verdwijnen, zoals ze dat wel beweren te willen.

Daarnaast is het ook de vraag of tabaksaccijnzen niet discriminerend zijn. Rokers betalen daardoor namelijk meer belasting dan niet rokers. Maar zou het feit dat je rookt, wel een rol moeten spelen bij de hoeveelheid belasting die je betaalt? Wat is de rechtvaardiging om op basis hiervan onderscheid te maken in de behandeling van burgers in een land? 

Dit geldt ook voor meer belastingproblemen. Is het feit dat je hier als expat woont bijvoorbeeld relevant genoeg om minder belasting te hoeven betalen? Of is dat ook gewoon discriminerend? De overheid zou er goed aan doen om hier serieuzer over na te denken. 

De oplossing
Zolang er dus geld kan worden verdiend aan rokers, heeft de overheid er geen baat bij om roken helemaal de wereld uit te helpen. Als we dit willen oplossen zou dit winstbelang dus weg moeten worden genomen. 

De overheid zou transparant moeten zijn over de opbrengsten van tabaksaccijnzen en vervolgens moeten beloven om elke euro terug te investeren in het bevorderen van het originele doel, de rookvrije generatie van 2040.

Dit kan op verschillende manieren. Bied rokers bijvoorbeeld gratis professionele verslavingshulp aan. Investeer in voorlichting voor de jonge generatie zodat die bewustere keuzes kunnen maken. Of investeer in een alternatief gezond product dat de sociale voordelen van roken kan vervangen. Op deze manier werken de accijnzen ook minder discriminerend. Het geld dat rokers extra aan belasting betalen komt namelijk uiteindelijk weer bij de roker zelf terecht.

Versie NRC te lezen via deze link: https://www.nrc.nl/nieuws/2024/04/12/accijns-op-tabak-verslaving-blijft-a4195808